Sterven is ingrijpend

Als er iemand in je nabije omgeving overlijdt raakt je dat. Het feit dat adem stokt, dat leven ophoudt blijft een vreemde indrukwekkende gebeurtenis, vooral als je er bij bent geweest. Wanneer de overledene oud was, lang ziek en het leven niet meer zag zitten wordt de dood nogal eens ervaren als een opluchting. 'Het is goed zo,' is dan vaak de reactie. Ingrijpender is het waneer het gaat het om iemand die in de kracht van zijn of haar leven plotseling overlijdt. En het klopt helemaal niet wanneer een kindje sterft, of wanneer iemand het leven op geen enkele manier meer aankan en er zelf een einde aan maakt.
De confrontatie met je eigen leven wordt dan heel groot. Hoe moet je verder? Kun je wel verder? Waar gaat het in het leven ten diepste om?  Wat is de zin van leven als er toch een einde aan komt?
 

Een van de vele ontroerende uitvaarten die ik mocht doen was die van Marleen. Vrij Nederland schreef er destijds het volgende over: 

'Het was een van de warmste dagen van de vorige zomer dat in Epe de twaalfjarige Marleen werd begraven. Over de begraafplaats schalden de  stemmen van Bert en Ernie. De stoet liep achter een witte kist waarop een vlinder was geschilderd door Lisette, Marleens zus. Iedereen was gekleed  in vrolijke kleuren en droeg een witte of een roze heliumballon. Aan het  graf sprak uitvaartpastor Corrie Wolters, waarna de ballonnen werden  losgelaten. Moeder Hetty liet zelf de kist zakken, en samen met haar man  Peter en Lisette liep ze niet als eerste weg, maar bleef als laatste over, om haar dochter te begeleiden naar ‘het land achter de sterren’, zoals het tijdens de dienst was verwoord.
Marleen leed sinds haar vijfde aan een zeldzame stofwisselingsziekte waardoor langzaam al haar functies terugvielen. Dus hadden ze lang de tijd gehad om na te denken hoe het zou moeten gaan wanneer ze zou overlijden. Niet via de gebaande paden, dat was duidelijk. Zo’n anonieme aula leek hen een verschrikking. Die sombere sfeer, het idee dat iedereen daar ligt. En ook de kerk was geen optie. Voor Peter is er niks na de dood, gaat ‘gewoon  het licht uit’. Hetty twijfelt, zoekt. Ze heeft ‘boeddhistische neigingen’, gelooft wel en niet in reïncarnatie. 'Er moet meer zijn dan alleen dit  alledaagse bestaan,' zoals dat dan heet. Maar in de Bijbel vindt ze geen  troost of inspiratie.
Via via kwamen ze in contact met Corrie Wolters. Zij begeleidt jaarlijks vele uitvaarten, geheel los van de  kerk. Vooraf heeft ze intensief contact met de nabestaanden. Aan de hand  van die gesprekken stelt ze haar toespraken samen en spreekt af hoe de  dienst verloopt. ‘Daar is een groeiende behoefte aan,’ zegt Wolters. Dat merkt ze zelf, en dat krijgt ze ook te horen van grote  uitvaartmaatschappijen die haar zeggen dat haar benadering de toekomst  heeft. 'Steeds meer mensen zijn gevoelig voor het grensoverstijgende maar hebben geen behoefte aan de traditionele leer van een kerk. Daar prikken de mensen doorheen. Mensen willen  iets dat persoonlijker is, waar ruimte in zit. En dan kom je uit bij dingen als ‘het land achter de sterren’.
Volgens Wolters heeft negentig procent van alle uitvaarten die zij begeleidt een religieuze dimensie. Zo ook die van Marleen. 'Afscheid nemen en zorgen  dat het leven door kan gaan - hoe dan ook, dat is de kern. Als je dat doet door middel van persoonlijke herinneringen die je in een ritueel vervat, zie ik dat  als een religieuze handeling, maar wel één die uitstijgt boven alle instituties.'
Voor Hetty en Peter is het niet belangrijk of je het nou religieus noemt of niet. Peter: ‘Marleen heeft nooit kunnen beslissen of ze gelovig was. Dus wilden we iets doen wat toegesneden was op haar wereld. En dat was een  droomwereld. De laatste jaren kon ze niet meer praten, niet meer zien, en  gingen haar verstandelijke vermogens achteruit. Maar als we video's opzetten van Sesamstraat, Jip en Janneke, Disneyfilms, dan genoot ze van  de geluiden. Dat herinnerde ze zich. Het was, ondanks alles, een blij  kind.’
Het afscheid van Marleen moest zich afspelen in sprookjesland. En, heel belangrijk, ze wilden alles in eigen hand houden. Hetty: ‘De bedoeling was  te zorgen dat alle gedachten volledig bij haar waren. Niet zozeer bij ons. Al doe je het uiteindelijk ook voor jezelf vanuit het idee: wij moeten straks verder, laten we nu niks overslaan.’
In de loop der tijd kwamen ze erachter dat er heel veel mogelijk was  buiten het geijkte. En dat was een grote opluchting. Na haar overlijden werd Marleen door Hetty, Lisette en een goede vriendin zelf gewassen en aangekleed. Daarna werd ze thuis opgebaard. Peter haalde een  koelinstallatie in huis. Hetty: ‘Ze lag gewoon op haar eigen bed, zoals ze altijd had gelegen: op haar rechterzij. De traditie is: op de rug liggen. Maar zo was Marleen niet.’ In de dagen erna kon iedereen langskomen en even bij haar zitten. Ze deden hun uiterste best de sombere sfeer buiten de deur te houden, en dat lukte aardig.
De dienst vond plaats in hun eigen tuin. Ze huurden een partytent. Vreemd woord in dit verband, maar zo heet het nou eenmaal. Met hulp van twee vrienden legde de familie Marleen zelf in haar kist, met haar knuffels en  een paar tekeningen. Ze droegen haar zelf naar buiten. Daar sprak Corrie Wolters, en ze vroeg de familie om zes kaarsen aan te steken, die elk stonden voor een aspect van Marleens karakter. De dienst werd omlijst met liedjes en teksten uit Marleens favoriete video's, die in de loop der tijd een bijzondere betekenis hadden gekregen. Een daarvan was ‘Eens komt mijn  prins voorbij’, uit Sneeuwwitje. Hetty: ‘Als Marleen daar naar luisterde, zei ik vaak tegen haar: ga maar mee met de prins. Je hoeft niet te blijven voor ons.’
Na afloop reed Peter zijn dochter in zijn eigen auto naar de begraafplaats. In de Fiat die ze vanwege Marleens ziekte hadden laten  aanpassen, volgden Hetty en Lisette met alle bloemen. Er was in de stoet geen zwarte auto te bekennen. Langzaam rijpte het gevoel dat het zo genoeg  was geweest. Ze hadden alles gedaan wat ze konden. Op één ding na: Peter ging Marleen nog zelf uitschrijven bij de burgerlijke stand, iets dat normaal gesproken door de uitvaartmaatschappij wordt gedaan. Peter: ‘Je geeft je kind daar ook zelf aan, na de geboorte. Dan wil ik niet dat nu iemand anders het doet.’
Acht maanden later staan er nog altijd twee ferme torens met vrolijke video's in de huiskamer. Ter herinnering, niet omdat ze die niet durven weg  te halen. Want het verdriet is groot, maar ze kunnen ermee omgaan, erover  praten. En de manier waarop ze afscheid hebben genomen speelde daarin een grote rol. ‘Er is nu rust,’ zegt Hetty, zelfs al weet ze nog altijd niet of
ze nou werkelijk gelooft in dat land achter de sterren. ‘Ik hoop het,’ zegt ze. ‘Ik hoopte het altijd al, maar nou hoop ik het voor Marleen.’

Uit:  Vrij Nederland april 2003 


      De uitvaart

Naast alles wat er na een overlijden geregeld moet worden is het ook belangrijk na te denken over de uitvaartplechtigheid zelf. Immers, afscheid nemen doe je maar één keer, en behalve afscheid nemen is het ook de eerste stap in het leven wat dán komt. Je moet ermee verder kunnen.
Daarbij hoort een verhaal uit zijn of haar leven:  wat was belangrijk, waar ging hij voor, wat raakte? Is er iets wat je nooit zult vergeten? Maar behalve daarover te vertellen is er misschien iets dat je wilt doen: een kaars aansteken - een foto bij de kist neerzetten of een voorwerp dat hem of haar typeerde. Voor kinderen is het heel stimulerend en eigenlijk ook vanzelfsprekend zijn dat ze een tekening op de kist leggen. Regelmatig komt hert voor dat mensen zeggen: 'Ik zou het allemaal wel willen, maar ik krijg het niet voor elkaar.' Ken je zelf niemand die daarbij zou willen of vanwege het emotionele karakter zou kunnen helpen dan heeft meestal de  uitvaartverzorger ook wel een aantal contacten. Probeer een 'uitvaart in stilte' te voorkomen - menigeen blijkt daar achteraf spijt van te hebben. 'We hebben de uitvaart voor ... in stilte gedaan, maar dat zal me niet nog eens overkomen,' of: 'we dachten toen dat het zo moest, maar ik heb er geen goed gevoel aan overgehouden.' Iemand zei heel duidelijk: 'Je brengt iemand die een heel eigen leven geleefd heeft niet zomaar weg.'

Afscheid en levensbeschouwing
 

Heb je contact met een kerk en voel je je daar vertrouwd bij dan is er er al een belangrijke vraag beantwoord. Het komt ook steeds meer voor dat iemand zegt wel degelijk gelovig te zijn, maar niet (meer) naar een kerk gaat. Ik merk dat er in zo'n situatie wel degelijk de behoefte bestaat aan deze persoonlijke manier van geloven vorm te geven. Het maakt immers deel uit van de manier waarop je in het leven staat en waarmee je verder gaat.
Krijgt u met zo'n situatie te maken dan kunt u een beroep op mij doen. Vanuit het eigen verhaal luk het zeker daar zinvol mee om te gaan. 

Afscheid nemen kan al vóór het sterven beginnen

Wanneer iemand ernstig ziek is begint het afscheid nemen al langere tijd voor het overlijden. Dan heeft men de kans belangrijke dingen over en weer door te praten en te doordenken. Gemakkelijk is het niet, maar zij die het gedaan hebben zeggen achteraf dat ze die tijd niet hadden willen missen.
Eén vraag is er in zo'n situatie wel: heeft degene die gaat sterven zelf ook behoefte aan een gesprek met iemand van buitenaf? Niet omdat het gaat om geheimen, maar om misschien een aantal dingen te overdenken. Zelf ben ik in zo'n situatie bij meerdere mensen betrokken geweest. De redenen komen soms vanuit een verschillende hoek: enerzijds wilde een familie niet geconfronteerd worden met iemand van buitenaf pas als het zover was omdat ze bang waren dat dat teveel stress zou oproepen, anderzijds was er ook iemand die heel laconiek zei: 'dat is nou allemaal wel mooi dat jullie straks allerlei verhalen over mij gaan vertellen, maar daar wil ik wel mijn eigen eigen inbreng bij hebben.' In alle gevallen werd de uitvaart er nóg persoonlijker van.

Krijgt u met een dergelijke situatie te maken dan kunt u gerust een beroep op mij doen.