rouwverwerking voor kinderen

Hoe gaan kinderen om met rouw?

	Niet alleen volwassenen rouwen; kinderen ook, en vaak veel intenser dan we kunnen vermoeden. Er gaat heel wat in die kleine hoofdjes om, maar meer in kortere momenten dan bij volwassenen. Althans, dat is wat we vaak van merken. Het lijkt dan alsof het niet diep gaat, maar het tegendeel blijkt waar. *Tim* Zo herinner ik me een jochie van 2.5 jaar - Tim. Hij zou een broertje of zusje krijgen en keek daar samen met zijn vader en moeder enorm naar uit. Maar het kind sterft bij de geboorte. Thuis wordt het in zijn bedje gelegd. Tim wordt niet weggehouden, integendeel. Samen met zijn ouders gaat hij kijken bij zijn broertje. ‘Wat is hij lief’, zegt hij. ‘maar hij doet het niet.’ ‘Nee,’ vertellen zijn ouders, ‘hij doet het niet, en omdat hij het niet doet is hij ook koud. Voel maar.’ Natuurlijk probeert Tim een oplossing te vinden; nieuwe batterijen, extra veel kleertjes aan, de verwarming heel hoog zetten. Zijn ouders vertellen hem dat dit niet helpt en dat ze hem daarom over een paar dagen moeten begraven. Tim gaat mee. Natuurlijk houd je zo’n kind niet rustig. Hoeft ook niet, hij mag rondlopen. Maar als het voor de anderen te veel afleidt neemt iemand hem mee naar buiten – het is mooi weer. Maar op het moment dat er lichtjes aangestoken worden roep ik ook Tim erbij. Hij komt, en steekt samen met papa een lichtje aan. Dan gaat hij weer naar buiten.
Wat hij ervan meegekregen heeft? Alles. Nog maanden later had hij het erover dat hij voor zijn broertje een lichtje had aangestoken en dat zijn broertje nu begraven is omdat hij ‘het niet meer deed’. En als hij met zijn ouders langs het kerkhof reed riep hij: ‘Dag lief broertje, straks kom ik weer bij jou.’ Dan ging hij weer over tot zijn orde van de dag. En hij ging mee om het grafje te onderhouden. Als dan zijn moeder een knuffel oppakte riep hij: ‘Dat mag jij niet, dat is van mijn broertje.’ Natuurlijk vertelde zijn moeder dan waarom ze dat deed, en vroeg ze hem om te helpen. Dat deed hij. Hij zal in de loop van de tijd ‘vergeten’ wat er in dat bewuste jaar is gebeurd – de concrete herinnering zal vervagen. Maar hij is er wel bij betrokken geweest, met hoofd, hart en handen, en die ervaring neemt niemand hem af. *Van tijd tot tijd gebeurt er zomaar iets heel ontroerends.* *Een verhaaltje en een dansje* Een tweeling overleed vlak voor de geboorte. Het enige kind in het gezin was Leo, zes jaar oud. Leo wist dat het twee zusjes zou krijgen. Alles was klaar, ze waren meer dan welkom. Maar door een onverwachte medische oorzaak hadden ze geen enkele kans. Het verdriet was groot, ook voor Leo. Toen de ouders nog voor een gesprek met de dokter naar het ziekenhuis moesten ging Leo mee. Eerst gingen ze bij de beide meisjes kijken die daar opgebaard lagen. Vervolgens moesten de ouders naar de dokter. Ze vroege Leo of hij met hen meewilde of liever bij zijn zusjes bleef. Hij koos voor dat laatste. Toen ze terugkwamen vertelde Leo dat hij hen een verhaaltje had verteld en dat hij voor hen had gedanst. 'Dan weten ze toch wie ik ben,' voegde hij eraan toe. Mag je dansen tijdens een uitvaart? Onlangs moest ik de uitvaart doen voor een vrouw van 50 jaar oud. Natuurlijk had de familie mooie muziek uitgekozen, waren er bloemen en hadden enkele kinderen een tekening gemaakt. Eén meisje, 8 jaar oud, wilde wilde graag dansen. Een enkeling vroeg zich af of dat wel kon. Zou de aandacht niet teveel naar dit meisje gaan in plaats van naar de overledene? Maar voor haar was het een manier om te laten zien dat ze van haar tante hield. Vlak voor de uitvaart heeft ze om te wennen aan de ruimte even in de aula geoefend. Ze had haar eigen cd en speler meegebracht die bediend werd door haar oudere zusje. Het was een indrukwekkend moment - met grote vanzelfsprekendheid en openheid danste ze op haar muziek. De ontroering werd bijna tastbaar. Ze nam dansend afscheid van haar tante. Iedereen heeft dat zo ervaren getuige het spontane applaus en de reacties achteraf.
*Vanuit een veelheid van ervaringen heb ik enkele boekjes voor kinderen samengesteld. zie ook: 'boekjes'*
1. Herinnering aan……’ Het *omslag is al een uitnodiging om concreet aan de slag te gaan.. Twee vlinders die gekleurd kunnen worden en een ballon met een kaartje eraan met dag lieve.......* Er is ruimte om een foto te plakken, een tekening te maken, te vertellen over wat ze hebben meegemaakt, of ze tijdens de uitvaart zelf iets hebben gedaan, wat ze gaan doen als ze verdriet hebben etc. Enkele concrete suggesties: *- Bij de kist komen vaak bloemen te liggen, maar je* *kunt ook een tekening maken, of een* verhaaltje opschrijven of een knuffel erbij leggen. Wat heb jij gedaan? - Heb je ook nog gespeeld of ben je naar school geweest? Vertel er maar van, of teken ervan. Er wordt ook ingegaan op de vragen wat begraven en cremeren is. De uitvoering van het boekje is met opzet sober gehouden – het kind maakt zijn eigen verhaal over opa, oma, papa mama, zijn broertje zusje of wie dan ook. En het verhaal kan met hem meegaan voor de rest van zijn leven, net zoals ‘gewone’ foto’s, schoolrapporten en eigen werkstukjes dat ook doen. ISBN 9081085915 Kosten € 4,25 per stuk en vanaf 12 ex. € 4,00 bij Corrie Wolters, 06.55968794 of per e-mail bij cwolters@xs4all.nl
2. Tekeningen van verdriet 14 kleurplaten voor kinderen die niet kunnen lezen met evenzoveel vrije ruimte voor eigen ideeën, al dan niet samen met een volwassene. De enige tekst gaat over wat begraven en cremeren is, en is een suggestie om met het kind in gesprek te gaan. Kosten: € 4,75 Bij 12 of meer ex. € 4,50 Zie verder pagina 'media' *3. Een combinatie van Herinnering aan........... en Tekeningen van verdriet* Bedoeld voor kinderen die kunnen lezen, maar het ook fijn vinden aan een kleurplaat te werken De prijs is € 7,15 en vanaf 12 ex, € 6,75 4. Waar gaat het leven naar toe?
*Inhoud:* drie sprookjes a. Stekie Egel en Rosie Big Stekie Egel en Rosie Big worden heel dikke vriendjes. Juist omdat ze zo verschillend zijn vinden ze het zo leuk om samen te trekken en van alles te ontdekken. Maar na een poos wordt Stekie heel erg moe, zelfs als ze bijna niets had gedaan. 'Ik leef alleen maar een leven lang,' zegt ze. Rosie begrijpt dat niet echt, maar voel wel aan dat het niet goed gaat. Ze wordt heel bang. Stekie probeert haar wel gerust te stellen, maar dat lukt niet echt. Doodgaan is toch eng? Waar blijven dan je gedachten, en je herinnering? Dat weet Stekie ook niet, maar ze wil Rosie wel al vast een heel mooie herinnering meegeven - Rosie mag een paar stekels uittrekken - die zitten toch als los. De langste stekel die Rosie te pakken kon krijgen was omdat ze Stekie had leren kennen. Zo bleef ze Stekie heel dicht bij zich houden. Toen het zover was nam Rosie Stekie op haar rug en legde haar neer bij de mooiste boom waar ze heel vaak samen zaten. *b. Tjiep en Tjoep* Tjiep en Tjoep zijn broertjes die in een mooie dikke boom opgroeien. Hun moeder zorgt heel goed voor hen zodat ze snel groot worden. Ze maakten met elkaar een weddenschap wie het mooiste liedje kon fluiten, wie de grootste vleugels had en wie het meeste kon eten. Ze konden dag niet afwachten dat ze zouden leren vliegen. Wanneer gaan we nou? Allebei proberen ze op de rand van het nest te gaan staan. Daar beneden was wel heel wat te zien. Maar Tjoep raakt zijn evenwicht kwijt. Tjiep piept net zo hard tot moeder hem hoort en ze vliegt zo snel mogelijk naar beneden. Maar ze kan Tjoep niet wakker krijgen. Gelukkig woont er in het huis er vlakbij een jongen die heel goed voor Tjiep gaat zorgen. En moeder en Tjiep zingen liedjes van dank-je-wel. Maar hoe de jongen ook zijn best doet, Tjoep wordt niet beter. c. Waar gaat het leven naar toe? Rappie Muis heeft een probleem. Zijn moeder is een poosje geleden doodgegaan, maar nu vraagt hij zich telkens af waar zijn moeder is, waar haar léven is. Want toen hij bij haar mocht kijken zeiden ze: 'dat is het lichaam van je moeder,' en niet: 'dat is je moeder.' Dan moet haar leven nog ergens zijn. Maar waar? En Rappie gaat op zoek. Huppel Haas is groter dan hij dus die weet vast wel meer van de wereld. Maar die heeft ook geen antwoord. Rappie gaat steeds verder op zoek, en steeds gaat hij met een dier mee dat groter is dan hijzelf en dat dus ook vast veel meer weet dan hij. Van ieder dier leert hij heel veel. Hij leert ook dat de wereld veel groter is dan hij met zijn muizenverstand kon denken. Tenslotte heeft Arend Adelaar een heel wijze raad voor hem. Je kunt gewoon niet alles weten, het past niet in je verstand. De wereld is altijd groter dan je denkt, ook al kun jij niet verder denken. En als de wereld altijd groter is dan je denkt, is het leven ook meer dan je denkt. Dat kan niet anders. Dat antwoord is voor Rappie voorlopig genoeg. Tot slot nog een waar gebeurd verhaal. Henk, 12 jaar oud, vertelt over het verlies van zijn moeder. In dit boekje zijn ook nog enkele lege pagina 's voor je eigen verhaal of tekening, of foto, of wat je maar mooi vindt. ISBN 9081015923 Kosten: € 5,- per stuk en vanaf 12 ex. € 4,50. Te bestellen bij mij - cwolters@xs4all.nl Soms heb je behoefte aan wat meer mogelijkheden. Een waardevol adres is www.nabijverliesbegeleiding.nl Vereniging Ouders, Kinderen en Kanker (VOKK) www.vokk.nl